Voor mensen die hun leven lang gewend zijn aan leven in een democratische rechtsstaat, is dat vanzelfsprekend geworden. Het besef hoe groot en kostbaar dat geschenk eigenlijk wel niet is, kan zich wel ontwikkelen door ervaringen die we opdoen. Maar de diepere betekenis van vrijheid in mogen zeggen wat je denkt, gelijke rechten voor alle mensen ongeacht hun afkomst of positie, plus de kans om eens per 4 jaar een regering naar huis te sturen, begint pas werkelijk te dagen wanneer die vrijheid serieus op het spel staat. Vandaar het verschil in beleving van dat begrip vrijheid tussen mensen die de tweede Wereldoorlog bewust hebben mee gemaakt, en de generaties die daarna geboren zijn.

Toen ik 14 was, had in een ervaring die blijvend van invloed is geweest op mijn latere verhouding tot de essentie van democratie. Op een avond verveelde ik me samen met 2 vriendjes op een strand aan de Middellandse Zeekust, in het noordoosten van Spanje, waar we met onze ouders vakantie hielden. Pubers als we waren, keilden we graag met platte steentjes die we vonden over het water. Wie zo het vaakst een steentje kon laten stuiteren op het water, maakte de meeste indruk. Op elkaar en enkele omstanders die onze kunsten aanschouwden. Op enige afstand van het strand lagen tal van rubberbootjes voor anker, deels van toeristen deels van Spanjaarden. Daarbij keilden onze steentjes wel eens per ongeluk zo ver dat ze een rubberboot raakten. Natuurlijk onopzettelijk, want we hadden geen kwaad in de zin. Puberaal gedrag had in die dagen nog niets van vandalisme.

Stenguns…

Plotseling hoorde ik vlak achter me boze, Spaanse mannenstemmen, die ons bars toespraken. Hevig geschrokken keek ik recht in het gezicht van twee militairen, die ons ruw beet pakten. Onder hun gehelmde hoofden droegen ze groene legeruniformen met een gordel, waaraan een pistool hing. Wat nog meer indruk maakte waren de zwarte stenguns aan een riem op hun heup… Een militair wapen waarmee in oorlogen in die jaren veel geschoten werd. Ik zal nooit vergeten hoe gedwee we met hen mee liepen naar de kantine van onze camping. Met veel misbaar maakten ze duidelijk aan de campingbaas dat ze ons mee wilden nemen naar hun kazerne in een nabij gelegen dorp. Maar omdat de campingbaas ons al jaren persoonlijk kende van eerdere vakanties en wist dat we jongelui van goede wil waren, deed hij z’n uiterste best hen daarvan te overtuigen. Uiteindelijk bood hij hen maar een borrel met een portie olijven aan op het terras in de avondzon. Waarna we er met een Spaanse waarschuwing vanaf kwamen.

In datzelfde jaar leerde ik op school tijdens mijn lievelingsvak geschiedenis over de Spaanse burgeroorlog. Dat er sinds 1939 een dictatuur heerste. Waardoor de militaire politie in dat land vrijwel onbeperkte bevoegdheden had. Zoals in het bestrijden van smokkelaars, die logistiek gebruik maakten van de noord-Spaanse stranden. Vandaar de militaire aanwezigheid in dat gebied, vooral ‘s avonds en ‘s nachts. Deze ene persoonlijke ervaring maakte dat ik me ineens scherp bewust werd van het radicale verschil tussen vrijheid en dictatuur. Want Nederland hing in die jaren ’70 nog vol met geruststellende posters en stickers met als tekst: ‘De Politie Is Je Beste Vriend!’. Hoe schokkend anders was die realiteit in ons geliefd vakantieland. Waar de autochtone bevolking gewend was geraakt aan de dagelijkse willekeur van mannen in uniform.

Gemuilkorfd

Vanaf dat ene moment in de tijd hebben vraagstukken rond democratie versus dictatuur mij nooit meer los gelaten. Van praktisch alle landen ter wereld wist ik door de jaren heen of er sprake was van een democratie of dictatuur. Of van een semi-dictatuur, autocratie of schijn-democratie. Waarin weliswaar ‘verkiezingen’ worden gehouden, maar waarin een kleine bevoorrechte klasse een heel volk in z’n macht heeft en houdt. Talloze voorbeelden daarvan vinden we meer dan ooit in de huidige wereld. Zoals in Latijns-Amerika, Afika, het verre Oosten, maar dichterbij ook aan de grenzen van Europa. Ja, zelfs in ons democratisch en verenigd Europa zijn er meerdere landen waar het democratisch stelsel inmiddels wankelt. Omdat autocratische machthebbers de vrije pers succesvol aan banden hebben gelegd en de rechterlijke macht gemuilkorfd is. Want dat is altijd de eerste fase richting dictatuur.

Al deze inzichten trokken deze week aan me voorbij, terwijl ik getuige was van de indringende beelden uit Washington. Ik zag een opgefokte meute die meende dat hun verontwaardiging en boosheid over de uitslag van vrije verkiezingen voldoende rechtvaardiging waren om hun “recht” in eigen hand te nemen. En op gewelddadige wijze gebouwen van het parlement te bestormen. Ik zag mensen die alles kort en klein sloegen wat ze op hun weg tegen kwamen. Mannen die zwaar geweld gebruikten tegen politiemensen, vanwie er 56 gewond raakten en één overleed. En die conform hun eed aan de grondwet van de grootste democratie ter wereld, het gebouw van het volk moedig verdedigden.

Gehersenspoeld

Ik zag gehersenspoelde zombies die gewapend waren met koevoeten, honkbalknuppels, ijzeren staven, napalmgas en tal van ander wapentuig. Ik zag figuren die materiaal meedroegen om andere mensen te kunnen boeien aan handen en voeten, om ze te onderwerpen aan hun agressie. Ik zag ook mensen die een galg hadden getimmerd met een strop om iemand op te kunnen hangen. Zoals we kennen uit oude speelfilms over het wrede wilde Westen. Ik zag meelopers en ik zag mannen in para-militaire uniformen die voorop gingen in hun blinde agressie. Ik zag laffaards die ruiten insloegen, zodat anderen daardoor naar binnen konden, waarna ze zelf veilig achteraan sloten. Ik zag ook mannen die genoten van het aanrichtten van ravage op werkkamers van door het volk gekozen parlementsleden. Hun eigendommen vernielden, bespotten en ontvreemden.

Ik zag hoe de vicepresident van het land haastig in veiligheid werd gebracht door beveiligers van de Secret Service, die daarmee hun eigen leven riskeerden. Naar later bleek was die galg speciaal voor hem in gereedheid gebracht. En ik zag de angst in de ogen van gekozen volksvertegenwoordigers. Mannen en vrouwen, die in paniek een veilig heenkomen zochten omdat ze vreesden voor hun leven.

‘Maffiabaas’

En zeker, natuurlijk op veilige afstand van de veldslag, zag ik beelden van hun ‘generaal’. Een laffe demagoog, die vanachter kogelvrij glas hen opzweepte en aanzette tot hun daden. Wanhopig als hij was zijn macht te verliezen. En na afloop van zijn laatste dagen als president door de mand te vallen als ordinaire maffiabaas, die vervolging voor zijn wandaden niet kan ontlopen. De voormalige directeur van de FBI James Comey, omschreef hem 4 jaar geleden zo. En het is de meest treffende karakterisering die ik sindsdien gelezen heb. Een president die toen het volksgericht eenmaal gaande was, volgens getuigen manisch en jubelend door het Witte Huis beende, omdat zijn kwade opzet was geslaagd. Zich alleen verbazend dat zijn naaste medewerkers in datzelfde huis bedrukt naar de tv-beelden staarden… Een ‘president’ die uren lang tegen hield dat versterkingen van de Nationale Garde mochten worden ingezet, om een eind te maken aan het buitensporige geweld.

Dat alles trok in de eerste week van dit nieuwe jaar 2021 op mijn netvlies voorbij. Terwijl er op diezelfde dag in Amerika ruim vierduizend mensen stierven in ziekenhuizen aan een kwaadaardig virus. Zonder dat ik hem ooit zijn leedwezen en compassie heb horen uitspreken met het lot van alle doden, en dat van hun nabestaanden. Het past in twee basale kenmerken van zijn persoonlijkheid: gevoelloos en gewetenloos. En daarmee in de karakterschets die James Comey gaf.

Eerste balans

Pas in de dagen na de bestorming van het Amerikaanse parlement, kan een eerste balans worden opgemaakt, van wat velen schokte als een poging de democratie omver te werpen omwille van de kwaadaardige grillen van hun aanbeden leider. Een geesteszieke man, die het land al 4 jaar in z’n greep houdt. De beelden die we aanvankelijk zagen, lieten slechts fragmenten zien van het omvangrijke geweld dat zich voltrok. Uit aanvullend beeldmaterilaal blijkt dat vooral politiemensen zwaar hebben gevochten. Niet alleen voor hun taak de democratie in hun land te beveiligen, maar nadrukkelijk ook voor hun eigen leven. Behalve lichamelijke verwondingen hebben velen van hen trauma’s opgelopen aan de intensiteit van het geweld waarmee ze geconfronteerd werden.

Om scherper te kunnen zien, kan het helpen een vergelijking te maken. Laten we ons eens voorstellen dat de Franse president na een hem onwelgevallige verkiezingsuitslag op een podium was gaan staan om een menigte woedende aanhangers op te zwepen verhaal te gaan halen in het gebouw van het Franse parlement. En laten we ons daarbij beelden voorstellen van ongeremde agressie en geweld, die vergelijkbaar zijn. Plus de gigantische ravage die achterbleef in het Franse gebouw van het volk, nadat de meute na uren eindelijk verdreven was. Welk lot zou deze Franse president dan de volgende dag hebben gewacht….?

Begrenzing

Eén van de lessen die we geleerd hebben nadat in buurland Duitsland een geesteszieke volksmenner een onvoorstelbaar spoor van dood en verderf kon aanrichten in de hele wereld, is dat Kwaad van dit formaat altijd krachtig begrensd dient te worden. Bij voorkeur in de kiem gesmoord. Want waar dat verzuimd wordt, zoals eind jaren ’30 in Duitsland, en waar miljoenen mensen onder zijn invloed gehersenspoeld raken, is het te laat om de gruwelijke realiteit die daarop volgt nog te stoppen. Het na afloop stellen van de ‘waarom-vraag’, zoals in talloze geschiedenisboeken wordt behandeld, heb ik nooit begrepen. En ook niet willen begrijpen, trouwens. Als er voldoende moed en daadkracht was geweest destijds bij weldenkende burgers en politici in Europa, was het nooit zover gekomen.

Het is niet voor niks dat onder degenen die de Amerikaanse democratie deze week omver wilden werpen, opvallend veel daders waren die shirts droegen met teksten waarin de massamoord op 6 miljoen Joodse mensen tijdens WO2 wordt verheerlijkt. Het is ook niet voor niks dat onder de geweldplegers veel mannen waren die onder hun eufemistishe geuzennaam “Proud Boys” terug verlangen naar een donker tijdperk in de Amerikaanse geschiedenis, waarin de zwarte bevolking van hun land onderworpen was aan blanke overheersing. En Afro-Amerikaanse medemensen als slaven werden uitgebuit, verkracht en vermoord.

Eigen rechter…

Het is ook niet voor niks dat onder de bestormers van het Capitool tallozen waren die zich hebben bekeerd tot het giftige complotdenken van de beweging “‘QAnon”. Waarin ze zich vergezeld weten van groepen ultra-conservatieve “christenen” in de VS. Een beweging die overigens ook ver daarbuiten en zelfs in Nederland flink wat aanhang heeft. Zoals het evenmin verbazing hoeft te wekken dat rechts-extermisten, die de Amerikaanse rechtsstaat altijd al omver willen werpen, voorop gingen in hun macabere geweld tegen de democratie. Omdat ze de tijd verheerlijken waarin hun blanke voorouders voor eigen rechter konden spelen. Een aantal van hen werd in oktober gearresteerd omdat ze ver gevorderde plannen hadden beraamd de gouverneur van de staat Michigan te ontvoeren en “berechten”. De misdadige beelden daarvan zouden op youtube worden getoond, was hun bedoeling. Dankzij ingrijpen van de FBI werd hun plan net op tijd verijdeld.

Troostend

Bij dit alles is het troostend te beseffen dat al dit Kwaad niet zal winnen. Zeker, het is in staat ons te schokken en het kan diepe wonden en trauma’s slaan. Zoals woensdag bleek. Maar iedere manifestatie van het Kwaad leidt er altijd toe dat al diegenen die van nature kiezen voor het Goede, hierdoor juist gesterkt worden in hun kracht. Niet alleen in hun weten dat het Licht altijd sterker zal zijn dan het Duister. Maar juist ook in hun vastberadenheid en onverzettelijkheid zich concreet in te zetten voor wat noodzakelijk is om het kwaad te stoppen. Welke persoonlijke offers dat ook vraagt.

Zoals de 78-jarige Joe Biden overkwam, toen hij als gepensioneerd vicepresident ruim een jaar geleden op zijn tv-toestel beelden voorbij zag komen van blanke extremisten. Die tijdens hun bijeenkomst in Charlesville het racistische geweld van de beruchte en bij wet verboden ‘Ku Klux Clan’ verheerlijkten. Joe Biden besloot op dat ene moment in een flits dat hij zou OPSTAAN…. En ondanks zijn verlangen om eindelijk te gaan genieten van een rustig leven, zich nogmaals kandidaat zou stellen voor het presidentsschap. Het enige wat hem bewoog was: erger voorkomen. Voorkomen dat het Kwaad overwint omdat het niet tijdig ontmaskerd en begrensd wordt.

Lichtend voorbeeld

Laten we daarom, net als ruim 81 miljoen Amerikanen die op hem stemden, de vastbeslotenheid van Joe Biden maar zien als bemoedigend en lichtend voorbeeld voor onze eigen verantwoordelijkheid. Waar en wanneer die ook maar nodig is in deze nog broze dagen van een Nieuw Jaar. In een diep vertrouwen dat het kwaad het uiteindelijk zal afleggen tegen alles wat gebaseerd is op de kracht van het Licht en de Liefde. Maar niet alléén in ons innerlijk weten. Soms ook in onverschrokken en daadkrachtig optreden als dat binnen ons vermogen ligt.

Tekst: Herbert van Weerdenburg