Sommige gebeurtenissen op het wereldtoneel maken zoveel indruk dat ze voor altijd staan geprint op het netvlies. Voor mij persoonlijk zijn dat de val van de Berlijnse Muur (1989), de afschaffing van de apartheid in Zuid-Afrika (1990), en het vredesakkoord in Noord-Ierland (1998). De gemeenschappelijke noemer van deze drie historische mijlpalen was de onbeschrijflijke vreugde die zich meester maakte van de bevolking in in die landen. Intense vreugde, waarbij lachen en huilen altijd samen gaan, als teken van diep doorvoelde opluchting dat de last van het collectieve lijden nu eindelijk voorbij is.

Een andere factor in deze drie gebeurtenissen is het immense gevoel van bevrijding. Zoals ik dat mee kon voelen met de mensen in Oost-Duitsland, die 44 jaar lang beroofd waren geweest van hun vrijheid. Zo ook het gevoel van gerechtigheid onder de zwarte bevolking in Zuid-Afrika. Die eeuwen lang had geleden onder onderwerping, wrede slavernij, en onderdrukking door de blanke bevolking. En dichterbij, de bevrijding van de diepe angst voor geweld onder mensen in Noord-Ierland. Die decennia lang had geduurd, al die tijd onoplosbaar leek, en aan ca. 3500 mensen het leven had gekost. Nog afgezien van de talloze gewonden en de vaak levenslange trauma’s die mensen hadden opgelopen aan dat geweld.

Voorrecht

Diezelfde enorme opluchting en bevrijding voel ik nu mee bij het zien van de beelden uit Amerika. Het land waar de grootste democratie ter wereld eens per 4 jaar een nieuwe president kiest. Als het iemand is die kennelijk goed bevalt, kan hij voor maximaal 4 jaar worden herkozen. Zo’n herverkiezing is een brevet van vermogen, dat de meeste presidenten ten deel valt. Bevalt hij niet, dan wordt hij weggestemd en vervangen door iemand die meer vertrouwen geniet van de meerderheid van de bevolking. Dat is het grote voorrecht van mogen leven in een democratie.

Hoe het komt weet ik niet precies, maar bij elke presidentsverkiezing sinds 1976 voel ik me persoonlijk erg betrokken. Op een of andere manier gaat die betrokkenheid veel dieper dan bij verkiezingen in ons eigen land. Alleen al het simpele feit dat er elke keer opnieuw iemand opstaat die de grote tegenstellingen binnen die gigantische lappendeken van totaal verschillende staten denkt te kunnen overbruggen, kan me ontroeren. Ja, mischien is het wel die onverwoestbare hoop, tegen beter weten in, die mij zo raakt. Daarbij komt dat het de meest stressvolle en ondankbare functie ter wereld is. Nooit zal ik vergeten hoe het haar van Jimmy Carter, die in 1976 gekozen werd, in 4 jaar tijd finaal grijs geworden was. Hetzelfde overkwam zijn opvolgers. Tenminste, voor zover ze nog niet grijs waren toen ze begonnen aan hun klus.

Smalle marges

Doorgaans heeft degene die president wil worden in het land een politieke agenda voor ogen waarmee hij het volk belooft te dienen. Die agenda sluit meestal aan bij de persoonlijke achtergrond en overtuigingen van de nieuwe president die in de startblokken staat. In feite draait het altijd om de vraag of er meer of juist minder overheidsbemoeienis nodig is, als oplossing van de vraagstukken die er liggen. Zoals in de meeste democratiën zijn de marges waarbinnen iemand in 4 jaar verandering kan doorvoeren, altijd smal. Als gevolg daarvan blijkt na afloop van een ambtstermijn vaak dat er hooguit 1 of 2 thema’s zijn geweest waaraan de inzet van een Amerikaanse president wordt herinnerd. Het is als bij het besturen van een olietanker op volle zee. Hooguit kleine koerswijzigingen zijn mogelijk.

Juist daarom zijn het vooral onze indrukken van de persoonlijkheid van presidenten, meer dan z’n beleid, die het sterkst blijven hangen in de herinnering. En die bepalend zijn voor het respect en de waardering die we wel of niet voelen voor wat hij heeft beoogd. Ook daarom is het die persoonlijkheid die van doorslaggevend belang is op het moment dat hij wordt verkozen tot president.

Hoop…

Ik weet nog goed dat ik geëmotioneerd TV keek toen Jimmy Carter in 1976 werd verkozen als president. Na jaren van ellende onder Richard Nixon, die na talloze malversaties was afgezet door het Amerikaanse parlement, belichaamde Carter de hoop op terugkeer van persoonlijke integriteit als belangrijkste kwaliteit. Hij werd gekozen omdat hij beloofde op een eerlijke en fatsoenlijke manier het land te zullen leiden. Daarnaast kondigde hij aan zich in te zullen spannen voor vrede en naleving van de mensenrechten, wereldwijd. Het maakte diepe indruk op me, temeer omdat Jimmy Carter niets moest hebben van persoonsverheerlijking. In tegendeel, ooit begonnen als pindaboer in Georgia was hij de bescheidenheid zelve. Onder zijn leiding werd eindelijk een vredesakkoord bereikt tussen Israël en de Palestijnen, een resultaat dat niemand voor mogelijk had gehouden.

Toen ik vanmorgen in een novemberzonnetje mijn ochtenwandeling maakte, passeerden de persoonlijkheden van alle presidenten sindsdien in mijn hoofd nog eens de revu. Na de idealistische Carter kwam de acteur Ronald Reagan, die een moordaanslag overleefde en vooral indruk maakte door zijn aanstekelijke optimisme. En door de ontspanning die hij wist te bereiken in de relatie met de Sowjet-Unie. Hij werd opgevolgd door George H. Bush, die hield van racen in snelle motorboten. En die een oorlog tegen de Iraakse dictator Sadam Hussein in gang zette, na diens brutale inval in Koeweit.

Overschaduwd

Na een periode van 12 jaar waarin voor presidentiële vergezichten nauwelijks ruimte was geweest, volgde Bill Clinton. De eerste president die de inkomsten en uitgaven van het land eindelijk in evenwicht wist te brengen. En die daarnaast de oorlogen en massamoorden op Bosniërs op de Balkan wist te beëindigen. Maar wiens inspanningen overschaduwd raakten doordat hij onwaarheid sprak over zijn relatie met een stagiere in het Witte Huis. Na Clinton kwam George W. Bush, die als hoofdthema bij zijn verkiezing koos voor belastingverlaging en de integriteit van het presidentsschap. Maar die kort na zijn aantreden werd geconfronteerd met de terroristische aanslagen in New York en de lange nasleep daarvan.

Tenslotte was daar Barack Obama, de meest geliefde president sedert Ronald Reagan. Voor wie innerlijke beschaving, fatsoen en oprechte betrokkenheid op het leven van gewone Amerikanen voorop stonden. In elk geval was Obama een toonbeeld van integriteit en respect voor mensen bij zijn invulling van de functie. Nu al wordt hij herinnerd als één van de beste presidenten die het land heeft gehad, als het gaat om persoonlijkheid, charisma en taakopvatting. Zijn tranen van machteloosheid om de zoveelste schietpartij op een Amerikaanse school waarbij kinderen het leven lieten, zal ik nooit vergeten.

Diepe wonden

In schril contrast daarmee kwam er na hem een president die nooit meer vergeten zal worden. Niet om wat hij bereikte, maar omdat zijn persoonlijkheid in letterlijk alles afweek van zijn voorgangers. Iemand die volgens historici nu al kan worden ingedeeld bij de top drie van “slechtste presidenten” die het land ooit gekend heeft. In de geschiedenisboeken zullen het vooral elementaire aspecten van zijn persoonlijkheid zijn die ontbraken, waardoor het volk hem niet herkoos. De verbijsterende manier waarop hij vriend en ‘vijand’ schoffeerde en beledigde, talloze door hemzelf eerst op een voetstuk geplaatste medewerkers ontsloeg omdat ze hem tegenspraken, gesneuvelde Amerikaanse militairen aanduidde als “sukkels en verliezers”, racistische aanhangers van de Ku Klux Klanbeweging “prima mensen” noemde, en spottend sprak over zijn politieke opponenten. Dat en nog veel meer, sloeg diepe wonden bij mensen in brede lagen van de bevolking. Het totale gebrek aan beschaving en waardigheid bij het vervullen van zijn ambt, zal nooit worden vergeten.

Vier jaar lang hielden Amerikanen van alle achtergronden, en met hen eigenlijk de hele beschaafde wereld, de adem in hoeveel schade zijn benadering uiteindelijk zou aanrichten. Het was het Amerikaanse volk zelf dat hem dinsdag met een ongekend massale opkomst op staande voet ontsloeg. Als over enkele dagen alle stemmen zijn geteld, zal blijken dat zijn opvolger Joseph Biden ca. 5 miljoen stemmen méér kreeg. Voor het juiste perspectief: dat zijn evenveel stemmen als de vier partijen die in Nederland de huidige regering vormen, in 2017 gezamenlijk kregen bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer.

Immense opluchting…

Vandaar de golf van onbeschrijflijke vreugde en immense opluchting in de straten van veel Amerikaanse steden. Het gevoel van bevrijding was ongekend en emotioneerde mij net zozeer als toen in 1976 Jimmy Carter verkozen werd. Alleen al de diepe, plaatsvervangende schaamte die talloze Amerikanen 4 jaar lang hebben gevoeld over het gebrek aan fatsoen van de man die had gezworen hen te zullen dienen, zal tijd vragen om te helen.

Voor één keer zal straks in januari een nieuwe president aantreden voor wie zijn beleidsmatige agenda veruit ondergeschikt zal zijn aan zijn persoonlijke kwaliteiten als mens en leider. Innerlijke beschaving, sociale intelligentie, persoonlijke integriteit, fatsoen en respect voor wat mensen beweegt, zullen leidend zijn in het proces van heling dat het land zal door maken. Maar bovenal zijn sterk ontwikkelde empathie en het vermogen zich persoonlijk te verbinden met het leven van gewone Amerikanen zullen aanvoelen als een diepe verademing.

Tekst: Herbert van Weerdenburg