Drie weken geleden stond op deze plek een bijdrage onder de kop ‘Een dieet voor de psyche’. Voor wie dat wil, is het gemakkelijk terug te lezen in het menu naast deze tekst. Nogal wat mensen hebben gereageerd op deze bijdrage op Huis van Verwondering. Veel herkenning vooral. En vooral ook één vraag die telkens terug kwam. Namelijk of er misschien een alternatieve weg is die maakt dat we toch op de hoogte kunnen blijven van de belangrijkste ontwikkelingen in land en wereld. Zonder dat we ongemerkt vergiftigd raken door de onafzienbare stroom ellende die wordt opgediend door de media.

Die laatste vraag is er een die ik mezelf ook gesteld heb. Als je wilt stoppen met verslaafd zijn aan nieuwsprogramma’s, hoe is dat dan praktisch te regelen. Cruciaal daarbij is om eerst een vraag te stellen aan onszelf. Wat maakt eigenlijk dat de verleiding om het nieuws vooral niet te willen missen, zo sterk is. Aangezien verreweg het meeste nieuws betrekking heeft op maatschappelijke situaties die verkeerd lopen, felle discussies tussen (groepen) mensen, en conflicten tussen bevolking en overheid.

Geconditioneerd

Het antwoord op die vraag is dat mensen langzamerhand geconditioneerd zijn geraakt richting een wantrouwige, cynische levenshouding. Door een combinatie van pijnlijke ervaringen in het eigen leven, gecombineerd met wat men ziet voorbij komen in de media, zijn velen gaan geloven dat er vrijwel niets goeds meer gebeurt. Als gevolg daarvan is een cynische blik op het leven ontstaan, ten koste van vertrouwen en de verwachting dat verreweg de meeste dingen gewoon goed af lopen. En dat, voor zover ze verkeerd lopen, dat meestal onopzettelijk gebeurt.

Wie goed leert observeren, bijvoorbeeld van journalisten die werken bij de nieuwsrubrieken op TV, kan dat zelf constateren. Vroeger stelden journalisten vragen aan mensen, waarbij er in principe vanuit gegaan werd dat het gegeven antwoord klopte. Dus globaal overeen kwam met de waarheid. Tegenwoordig zien we dat het stellen van vragen is vervangen door het ondervragen van de geintervieuwde. Waarbij de intervieuwer opvallend acteert dat hij sterk betwijfelt of de antwoorden wel waarheidsgetrouw zijn. Het is goed te weten dat deze werkwijze bewust wordt aangeleerd. TV-journalisten krijgen een uitgebreide extra training, nadat ze hun opleiding journalistiek hebben voltooid.

Diep fronsen…

Eén van de technieken die daarbij worden toegepast is het zo diep mogelijk fronsen van het voorhoofd, bij elke vraag die gesteld wordt. Zoals een rechercheur zal doen bij het verhoor van een verdachte, vanwie vrijwel zeker is dat hij de dader is van een misdrijf. Bij iemand als Twan Huys zijn als gevolg daarvan diepe horizontale rimpels ontstaan in zijn voorhoofd. Maar ook iemand als Mariëlle Tweebeke past deze techniek veelvuldig toe, evenals tal van andere nieuwspresentatoren en interviewers. Het loont de moeite hier eens speciaal op te letten als kijker. De implicatie van het diep gefronste voorhoofd tijdens het stellen van een vraag, is dat de journalist er vanuit gaat dat de geintervieuwde anders niet naar waarheid zal antwoorden. Het is een vorm van non-verbale psychische druk uitoefenen, die is aangeleerd.

Verslaafd

Met name mensen die zijn gaan geloven dat niemand meer vertrouwd kan worden en dat bijna iedereen kwade bedoelingen heeft, zijn vaak ernstig verslaafd aan het volgen van nieuws. Omdat zij juist daar steeds bevestigd zien dat hun negatieve mensbeeld klopt. Het is vooral dit mechanisme dat sterk verslavend werkt. Hoe meer nieuws ze in nemen, hoe bevredigender het gevoel dat opnieuw klopt wat ze al geloofden. Namelijk dat de meeste mensen niet te vertrouwen zijn. Iedereen zoekt altijd bevestiging. En de nieuwsmedia zijn graag bereid die elke dag te geven, gelet op hun vooringenomen selectie van wat zij denken dat mensen graag horen en zien.

Het omgekeerde geldt overigens ook. Veel mensen die ik ken, kijken niet of nauwelijks nog naar TV-nieuws, en lezen beperkt nog dagbladen en kranten. Eenvoudig omdat de opgediende ‘karikatuur’ van de werkelijkheid in al die media, niet overeen komt met wat zijzelf denken en geloven. Namelijk dat de meeste mensen van nature goed zijn, en tenminste het goede voor hebben met de ander en elkaar.

Emotionele centrum

Als wij mensen in het echte leven iets zien of horen dat grote impact op ons heeft, zijn we in staat dat te reguleren met behulp van onze emoties. Zien we iets vrolijks dan moeten we lachen, zien of ervaren we iets droevigs dan moeten we huilen, en zien we iets wat onrechtvaardig is of wreed, dan vervult ons dat met afgrijzen en boosheid. Deze emoties worden doorgaans geuit, of we dat nu willen of niet. Omdat het emotionele centrum automatisch reageert op de registratie van onze zintuigen.

Bij het kijken naar de dagelijkse negatieve nieuwsstroom op TV, gebeurt iets soortgelijks, maar wel net even anders. Bij het zien van het zoveelste bloedbad of geweld waarvan mensen slachtoffer werden, treden van nature dezelfde emoties in werking. Echter, omdat er gelukkig een TV-scherm tussen die afschuwwekkende realiteit en onze zintuigen zit, vindt er een reductie plaats van de intensiteit waarmee dat gebeurt. Bovendien leidt de gewenning aan die soort beelden er op termijn toe dat er afvlakking optreedt. Wie de honderdste keer beelden ziet van geweld en slachtoffers, kan dat veel beter hanteren dan wie het voor het eerst aanschouwt. Danzij dit mechanisme van afvlakking, wat in feite een vorm van dissociatie is.

Getraumatiseerd

Echter, het zien van beelden als deze brengt ook in afgevlakte vorm wel degelijk dezelfde emoties teweeg als wanneer we zo’n gebeurtenis in onze eigen voortuin zouden zien afspelen. In het laatste geval kunnen mensen die dat aanschouwen getraumatiseerd raken, en krijgen zij psyschische hulp om dat te verwerken. Maar voor de impact van alle gruwelijke beelden die op TV aan ons voorbij trekken, is er geen psychische hulp, omdat we niet eens meer herkennen dat we er eigenlijk diep door geraakt worden. We nemen de impact van die beelden in ons op, zonder dat we nog echt verdriet voelen, moeten huilen, boos worden, of moeten walgen van ontzetting bij wat we zien.

De geestelijke schade die daardoor op langere termijn ontstaat, is fors. Omdat de enige manier om dat nieuws te kunnen blijven kijken, is een innerlijk ‘scherm’ op trekken. Waarbij ons niet meer werkelijk raakt wat we zien. Op die manier raakt de normale werking van gevoelens en emoties bij het zien van pijn en ellende, verstoord. Die werking is namelijk: directe ontlading. Het effect kan zijn dat we als halve zombies het nieuws kijken, omdat we door dat opgetrokken scherm heen gade slaan wat er gebeurt.

Kranten…

Voor het lezen van kranten geldt in iets mindere mate hetzelfde. Elke dag lezen wat er allemaal weer is mis gegaan in de wereld en uitvergroot krijgen opgediend hoe scherp mensen tegenover elkaar staan, doet iets met de psyche. De beelden in dagbladen zijn soms even indringend als op TV, waarbij komt dat kranten in volume gerekend veel meer nieuws bevatten dan past in een TV-rubriek. De intensiteit is dus iets minder, maar het volume aanzienlijk groter.

Teletekst

Tenslotte de vraag wat dan wel, voor wie eindelijk wil afkicken van zijn of haar verslaving. Wat ikzelf sinds enige jaren ben gaan doen, is alleen nog Teletekst volgen. Zo voorkom ik dat me de meest gruwelijke beelden worden opgedrongen, terwijl ik er niet op berekend ben die tot me te nemen. Bijvoorbeeld wanneer ik in een goed humeur verkeer en dat graag zo houd. Bovendien kan in de inhoudsopgave van Teletekst bewust een keuze gemaakt worden om bepaalde berichten wel en andere niet te willen lezen. Daarbij komt dat er zo TIJD ontstaat om het gelezene even rustig te verwerken, voordat een volgend nieuwsbericht bekeken wordt. En omdat er relatief maar weinig plek is op zo’n Teletekstpagina, is er ook geen ruimte voor woorden die sensatie teweeg brengen. Tenslotte vraagt het veel minder tijd dan het lezen van een krant of kijken van TV-nieuws.

Neutraal van toon

Met andere woorden: het Teletekstnieuws heeft grote voordelen. Eigenlijk wordt het daar nog net zo gepresenteerd zoals Fred Emmer het heel vroeger voor las. Kort, ‘droog’ en neutraal van toon. Mischien een tikkeltje saai voor mensen die verslaafd zijn geraakt aan de beeldcultuur waarin we leven. Maar voor hen is er natuurlijk voldoende compensatie te vinden op andere plekken, via internet. In elk geval geeft het alleen lezen van Teletekstberichten veel minder verstoring van onze innerlijke rust. Alleen al daarom eens het proberen waard, voor wie eindelijk wil afkicken maar toch geinformeerd wil blijven over wat er in de wereld gebeurt.

Tekst: Herbert van Weerdenburg